عبور از بن‌بست سیاست‌گذاری سوخت با اجرای طرح مبادله سهمیه بنزین

مسئله مدیریت مصرف سوخت و ناترازی روزافزون بنزین در کشور، طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های اساسی اقتصاد ایران تبدیل شده است. در حالی که مصرف روزانه بنزین با سرعتی فراتر از ظرفیت پالایشگاهی کشور در حال افزایش است، سیاست‌گذاران همواره میان دو گزینه «شوک‌درمانی قیمتی» یا «تحمیل هزینه‌های سنگین واردات» متوقف مانده‌اند؛ وضعیتی که بسیاری از صاحب‌نظران آن را یک بن‌بست مصنوعی در سیاست‌گذاری بنزین توصیف می‌کنند.

دوگانه‌سازی کاذب و غفلت از راهکارهای غیرقیمتی

بررسی روندهای حاکم بر تصمیم‌گیری در حوزه انرژی نشان می‌دهد که تقلیل مسئله بنزین به افزایش مستقیم قیمت، مانع از اجرای راهکارهای ترکیبی و ساختاری شده است. این دوگانه‌سازی کاذب سبب شده تا اصلاحات ساختاری به دلیل نگرانی از تبعات تورمی و اجتماعی به تعویق بیفتد، در حالی که ادامه روند کنونی مصرف، کشور را با کسری شدید بودجه و هدررفت منابع ارزی برای واردات سوخت مواجه می‌سازد.

توزیع ناعادلانه یارانه پنهان سوخت

یکی از مهم‌ترین ایرادات ساختار فعلی توزیع سوخت، پیوند زدن سهمیه بنزین به «پلاک خودرو» به جای «کد ملی افراد» است. بر اساس آمارهای موجود:

• بیش از ۵۰ درصد از خانوارهای کشور فاقد هرگونه خودرو شخصی هستند و عملاً از یارانه پنهان بنزین بهره‌مند نمی‌شوند.
• خانوارهای پردرآمد به دلیل مالکیت چندین خودرو، بیشترین سهم را از یارانه ارزان‌قیمت سوخت مصرفی دریافت می‌کنند.
• تداوم این مدل، شکاف طبقاتی را تعمیق کرده و رفتار مصرفی نامطلوب را تقویت می‌کند.

سازوکار و مزایای اجرای طرح مبادله سهمیه

طرح تخصیص بنزین به ازای هر کد ملی و ایجاد بازار مبادله سهمیه، به عنوان راهکاری برای شکستن این بن‌بست مطرح شده است. در این الگو، به هر ایرانی سهمیه مشخصی از بنزین تعلق می‌گیرد و شهروندانی که خودرو ندارند یا مصرف آن‌ها کمتر از سهمیه دریافتی است، می‌توانند مازاد سهمیه خود را در یک بستر شفاف به قیمت توافقی یا به متقاضیان مصرف بیشتر بفروشند.

اجرای دقیق این سازوکار دستاوردهای مهمی به همراه دارد:

• برقراری عدالت اجتماعی: تمام اقشار جامعه، اعم از دارندگان خودرو و افراد بدون خودرو، از مواهب یارانه انرژی منتفع می‌شوند.
• ایجاد انگیزه اقتصادی برای کاهش مصرف: شهروندان با کاهش مصرف شخصی، امکان کسب درآمد مستقیم از فروش سهمیه مازاد خود را خواهند داشت.
• مهار ناترازی بدون شوک قیمتی: بدون نیاز به افزایش ناگهانی و دستوری قیمت بنزین از سوی دولت، مدیریت مصرف از طریق سازوکار بازار و مشارکت عمومی شکل می‌گیرد.

تحلیل‌گران حوزه انرژی تاکید دارند که خروج از بحران مصرف سوخت نیازمند اراده سیاست‌گذار برای عبور از مدل‌های ناکارآمد گذشته و حرکت به سمت طرح‌های ساختاری نظیر بازتوزیع عادلانه سهمیه سوخت در بستر مبادلات مردمی است.